Prabidhi Kura

विज्ञान /अनुसन्धान

दिमाग किन थाक्छ ?

दिमाग किन थाक्छ ?

काठमाण्डौं — लामो समयसम्म पढ्दा, सोच्दा वा निर्णय लिनुपर्दा दिमाग किन थाक्छ भन्ने प्रश्नको उत्तर वैज्ञानिकहरूले अझ स्पष्ट रूपमा पत्ता लगाएका छन्। हालै गरिएको एक अध्ययनले मानसिक थकान केवल अनुभूति मात्र होइन, दिमागभित्र हुने जैविक प्रक्रियासँग प्रत्यक्ष जोडिएको अवस्था भएको निष्कर्ष निकालेको छ। अनुसन्धानका अनुसार निरन्तर ध्यान, जटिल सोच र निर्णय प्रक्रियामा संलग्न हुँदा दिमागका न्युरोनहरू बढी सक्रिय हुन्छन्। यस क्रममा दिमागले धेरै ऊर्जा खर्च गर्छ र केही रासायनिक परिवर्तनहरू देखिन थाल्छन्। यही परिवर्तनले ध्यान घट्ने, निर्णय गर्न गाह्रो हुने र कामप्रति रुचि कम हुने जस्ता लक्षण देखिन थाल्छन्। वैज्ञानिकहरूले मानसिक थकानलाई शरीरको सुरक्षात्मक संकेतका रूपमा व्याख्या गरेका छन्। जसरी…
Read More
चार लाख वर्षअघि मानिसले आगो बनाउने कला सिकेको वैज्ञानिक प्रमाण

चार लाख वर्षअघि मानिसले आगो बनाउने कला सिकेको वैज्ञानिक प्रमाण

काठमाण्डौं— मानवले कहिले आगो बनाउने सीप सिके भन्ने विषयमा लामो समयदेखि मानिँदै आएको धारणा नयाँ वैज्ञानिक खोजले उल्ट्याइदिएको छ। हालै गरिएको पुरातात्त्विक अध्ययनले मानिसले करिब ४ लाख वर्षअघि नै आगो बनाउने र नियन्त्रणमा प्रयोग गर्ने क्षमता विकास गरिसकेको ठोस प्रमाण फेला पारेको छ। यो खोज बेलायतको पूर्वी क्षेत्रमा गरिएको उत्खननका आधारमा सार्वजनिक गरिएको हो। अनुसन्धानकर्ताहरूले आगोले जलेको माटो, तापका कारण फुटेका ढुंगाका औजार र आगो बाल्न प्रयोग गरिने खनिजका अंश फेला पारेका छन्। यी प्रमाणहरूले प्राकृतिक रूपमा फैलिएको आगो होइन, मानिसले आफैं बनाएको र नियमित रूपमा प्रयोग गरिएको आगो भएको संकेत गरेको वैज्ञानिकहरूको निष्कर्ष छ। यसअघि मानवले आगो बनाउने सीप…
Read More
अन्तरिक्ष मौसम र सौर्य तूफान पूर्वानुमान सुदृढ बनाउन नासाको तीन नयाँ मिसन

अन्तरिक्ष मौसम र सौर्य तूफान पूर्वानुमान सुदृढ बनाउन नासाको तीन नयाँ मिसन

काठमाडौँ — सूर्यबाट निस्किने कणको प्रवाहले बनाएको विशाल सुरक्षा कवच ‘हेलियोस्फियर’ को रहस्य बुझ्न नासाले नयाँ अन्तरिक्ष यान प्रक्षेपण गरेको छ। मिल्की–वेमा फैलिएको उच्च ऊर्जा बोकेका कॉस्मिक रेबाट सौर्य प्रणालीलाई जोगाउने यो प्राकृतिक तह कति विशाल छ र यसको सीमा कस्तो छ भन्ने विषय अझै अस्पष्ट छ। IMAP (Interstellar Mapping and Acceleration Probe) नामको नयाँ मिसनले यिनै जटिल प्रश्नका उत्तर खोज्नेछ। सूर्यबाट निस्कने सोलार विन्डले बनाएको बबलजस्तो संरचना नै हेलियोस्फियर हो। पृथ्वीको चुम्बकीय क्षेत्रसँगै यो तहले ग्रहहरूलाई हानिकारक विकिरणबाट जोगाइरहेको वैज्ञानिकहरूको भनाइ छ। जीवन टिक्न सहयोग गर्ने यस्तो सुरक्षा व्यवस्था पृथ्वीमात्र होइन, मङ्गलजस्ता ग्रहको विगत बुझ्न पनि महत्त्वपूर्ण रहने बताइएको…
Read More
‘उच्च क्षमताको एआई’ बनाउने होड तीव्र, वैज्ञानिक र उद्योग भित्रै चिन्ता बढ्दै

‘उच्च क्षमताको एआई’ बनाउने होड तीव्र, वैज्ञानिक र उद्योग भित्रै चिन्ता बढ्दै

काठमाडौँ— विश्वका प्रमुख प्रविधि कम्पनीहरूबीच कृत्रिम बुद्धिमत्ताको सबैभन्दा उन्नत रूप विकसित गर्ने प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गएको छ। सिलिकन भ्यालीदेखि युरोप र एसियासम्म फैलिएको यो दौडले एआई विकासको गति अनियन्त्रित रूपमा बढेको भन्दै वैज्ञानिक तथा उद्योगभित्रै चिन्ता व्यक्त गर्न थालेको द गार्जियनले जनाएको छ। पछिल्ला वर्षमा OpenAI, Google DeepMind, Anthropic, Meta, Nvidia लगायत कम्पनीहरूले मानवस्तर जस्तै निर्णय क्षमता, तर्कशक्ति र स्वतन्त्र रूपमा समस्या समाधान गर्न सक्ने एआई प्रणाली निर्माणलाई आफ्नो मुख्य लक्ष्य बनाएका छन्। यस्तो स्तरको एआईलाई ‘आर्टिफिसियल जेनरल इन्टेलिजेन्स’ (AGI) भनेर चिनिन्छ। उद्योग विश्लेषकहरूका अनुसार यस्तै क्षमताको एआई २०२६–२०२७ भित्रै देखिन सक्ने अनुमानले प्रतिस्पर्धा झनै तीव्र बनेको छ। कम्पनीहरूले यसका…
Read More
इन्टरनेट अफ थिङ्सका लागि क्रान्तिकारी प्रगति : वैज्ञानिकहरूले तातोबाट बिजुली उत्पादन गर्ने सामग्रीको क्षमता दोब्बर बनाउँदै

इन्टरनेट अफ थिङ्सका लागि क्रान्तिकारी प्रगति : वैज्ञानिकहरूले तातोबाट बिजुली उत्पादन गर्ने सामग्रीको क्षमता दोब्बर बनाउँदै

काठमाडौं — वैज्ञानिकहरूले दुई फरक भौतिक गुण भएका तर समान इलेक्ट्रोनिक विशेषता भएका पदार्थहरूलाई मिसाएर तातोबाट बिजुली उत्पादन गर्ने (thermoelectric) सामग्रीहरूको क्षमता दोब्बर बनाउन सफल भएका छन्। यो नयाँ हाइब्रिड संरचनाले सूक्ष्म तहमा तातोको प्रवाह रोक्ने तर बिजुलीको प्रवाह सहज बनाइरहने क्षमता देखाएको छ, जसले आजका gold-standard सामग्रीहरू भन्दा सस्तो र स्थिर विकल्प विकास गर्नेतर्फ ठूलो आशा जगाएको छ — खासगरी इन्टरनेट अफ थिङ्स (Internet of Things) को बढ्दो बजारका लागि। इन्टरनेट अफ थिङ्समा थर्मोइलेक्ट्रिक्सको भूमिकामा नयाँ उचाइ Thermoelectric सामग्रीहरूले तातो ऊर्जा सिधै विद्युत् ऊर्जामा रूपान्तरण गर्न सक्छन्, जसले साना-साना सेन्सरहरू र उपकरणहरू चलाउन अत्यन्त उपयुक्त बनाउँछ। तर, यी सामग्रीहरूको…
Read More
सुन्न नसक्ने बिरामीका लागि नयाँ आशा : EPFL का वैज्ञानिकहरूले विकास गरे सॉफ्ट अडिटरी ब्रेनस्टेम इम्प्लान्ट

सुन्न नसक्ने बिरामीका लागि नयाँ आशा : EPFL का वैज्ञानिकहरूले विकास गरे सॉफ्ट अडिटरी ब्रेनस्टेम इम्प्लान्ट

काठमाडौं — EPFL (École Polytechnique Fédérale de Lausanne) का अनुसन्धानकर्ताहरूले नयाँ प्रकारको soft auditory brainstem implant (ABI) विकास गरेका छन्, जसले कोक्लियर इम्प्लान्ट (cochlear implant) बाट लाभ लिन नसक्ने व्यक्तिहरूको लागि सुनाइ पुनर्स्थापना क्षेत्रमा क्रान्ति ल्याउन सक्ने अपेक्षा गरिएको छ। पारम्परिक कठोर ABIs को तुलनामा, नयाँ soft ABI मस्तिष्कको brainstem सतहसँग सहजै मिल्न सक्ने बनाइएको छ, जसले साइड इफेक्टहरू घटाउने र ध्वनि अनुभूति सुधार्ने संकेत देखाएको छ। म्याकाक (macaque) प्रजातिका बाँदरहरूमा गरिएको परीक्षणमा, जनावरहरूले कृत्रिम विद्युत् उत्तेजनालाई लगभग प्राकृतिक ध्वनिसँग मिल्दोजुल्दो रूपमा छुट्याउन सकेका थिए — जसले यो प्रविधि निकट भविष्यमा मानव प्रयोगका लागि आशाजनक हुने सङ्केत दिएको छ। कोक्लियर…
Read More
भमरा जस्तै सानो उड्ने रोबोट, Berkeley का वैज्ञानिकको नयाँ आविष्कार

भमरा जस्तै सानो उड्ने रोबोट, Berkeley का वैज्ञानिकको नयाँ आविष्कार

काठमाडौं — University of California, Berkeley का इन्जिनियरहरूले भमराबाट प्रेरित भएर एउटा यस्तो सानो उड्ने रोबोट बनाएका छन्, जसले हावामा स्थिर भएर उड्न, सजिलै दिशा फेर्न र तोकिएको सानो लक्ष्यमा पुगेर प्रहार गर्न सक्दछ। एक सेन्टिमिटरभन्दा कम आकार र मात्र २१ मिलिग्राम वजन भएको यो उपकरण नियन्त्रित उडान गर्न सक्ने हालसम्मकै सानो वायरलेस रोबोट हो। Mechanical Engineering का Distinguished Professor Liwei Lin भन्छन्, "भमराहरूले गरेको जस्तै सहज हावामा उड्न, दिशा सम्हाल्न र फूलमा पराग जम्मा गर्न सक्ने क्षमता कृत्रिम उड्ने यन्त्रहरूले अझै देखाउन सकेका थिएनन्। हाम्रो यो नयाँ सानो रोबोटले भने लक्ष्यतर्फ उडेर ठ्याक्कै पुग्न सक्छ, जसरी भमराले फूलमा बसेर…
Read More
सुईबाट शरीरभित्र राख्न मिल्ने अति सानो पेसमेकर विकास

सुईबाट शरीरभित्र राख्न मिल्ने अति सानो पेसमेकर विकास

काठमाडौं — Northwestern University का इन्जिनियरहरूले एक यस्तो अल्ट्रा-सानो pacemaker विकास गरेका छन्, जसलाई सुईको माध्यमबाट शरीरभित्र सजिलै इन्जेक्ट गर्न सकिन्छ। विभिन्न आकारका मुटुहरूमा अनुकूल रहने गरी डिजाइन गरिएको भए पनि यो pacemaker नवजात शिशुहरूको कोमल मुटुमा विशेष उपयोगी हुनेगरी बनाइएको छ, जसमा जन्मजात मुटुको विकृति (congenital heart defects) देखिन्छ। चामलको दानाभन्दा सानो आकारको यो उपकरणले, एक हल्का, लचिलो र वायरलेस wearable उपकरणसँग मिलेर काम गर्दछ, जुन बिरामीको छातीमा जोडिन्छ। जब wearable ले मुटुको अनियमित धड्कन महसुस गर्दछ, त्यसबेला यो स्वतः प्रकाशको एक संक्षिप्त स्पन्दन (pulse of light) निकालेर pacemaker सक्रिय गर्छ। यी प्रकाश स्पन्दनहरू छाला, हाड र मांसपेशीको माध्यमबाट…
Read More
मिड–इन्फ्रारेड स्पेक्ट्रममा उज्यालो, अति छोटो पल्स उत्सर्जन गर्ने नयाँ लेजर–अन–चिप विकास

मिड–इन्फ्रारेड स्पेक्ट्रममा उज्यालो, अति छोटो पल्स उत्सर्जन गर्ने नयाँ लेजर–अन–चिप विकास

काठमाडौं — हार्वर्ड विश्वविद्यालयका भौतिकशास्त्रीहरूले मिड–इन्फ्रारेड स्पेक्ट्रममा उज्यालो, अति छोटो पल्स उत्सर्जन गर्ने नयाँ लेजर–अन–चिप विकास गरेका छन्, जसले वातावरणीय निगरानी र चिकित्सकीय परीक्षणको प्रविधिमा ठूलो क्रान्ति ल्याउने अपेक्षा गरिएको छ। हार्वर्ड जोन ए. पॉल्सन स्कूल अफ इन्जिनियरिङ एन्ड एप्लाइड साइन्सेस (SEAS) का वैज्ञानिक टोलीले तयार पारेको यो उपकरणले ठूला फोटोनिक प्रणालीहरूले दिने क्षमतालाई सानो चिपमा सीमित गरेको छ। यो breakthrough प्रविधि quantum cascade laser र नयाँ फोटोनिक डिजाइनको संयोजन हो, जसले कुनै बाह्य उपकरणको आवश्यकता बिना नै उच्च क्षमता प्रदान गर्दछ। नेचरमा प्रकाशित ऐतिहासिक उपलब्धि अप्रिल १६ मा “नेचर” जर्नलमा प्रकाशित यस अध्ययनले पहिलो पटक अन–चिप आधारित पिकोसेकेन्ड मिड–इन्फ्रारेड…
Read More
ग्लोबल आइएमई बैंकको डिजिटल बैंकिङ क्षमता सुधार गर्न आईएफसीले सघाउने

ग्लोबल आइएमई बैंकको डिजिटल बैंकिङ क्षमता सुधार गर्न आईएफसीले सघाउने

काठमाडौं । ग्लोबल आइएमई बैंक लिमिटेड र अन्तर्राष्ट्रिय वित्त निगम (आईएफसी) ले नेपालमा डिजिटल वित्तीय सेवा र एम्बेडेड फाइनान्स मोडेलहरूलाई अगाडि बढाउने सम्झौतामा हस्ताक्षर गरेका छन् । ‍डिजिटल बैंकिङ क्षमतालाई अभिवृद्धि गर्ने र ग्राहकलाई उन्नत प्रविधिमैत्री सेवा प्रदान गर्ने लक्ष्यसहित यो साझेदारी भएको हो । सम्झौताअनुसार आईएफसीले ग्लोबल आइएमई बैंकको डिजिटल रूपान्तरण र डेटा परिपक्वताको मूल्याङ्कन गरी आवश्यक सुधारका क्षेत्रहरू पहिचान गर्ने तथा रणनीतिक सुझाव प्रदान गर्नेछ । यसका साथै, आईएफसीले एम्बेडेड फाइनान्स मोडेलहरूको प्रवर्द्धन गर्न फिनटेकको सम्भाव्यता अध्ययन गरी बैंकलाई सल्लाह दिनेछ । ग्लोबल आइएमई बैंकका प्रमुख कार्यकारी अधिकृत सुरेन्द्रराज रेग्मीले यस सम्झौताले बैंकको डिजिटल बैंकिङको प्रवर्द्धनमा सहयोग पुग्नुका…
Read More